Deze filognostische presentatie is in aanbouw

Henk Oosterling

Fundamentalisme in vele vormen
Ons geloof in de markt, maakbaarheid en mobiliteit is minstens zo fundamentalistisch als de radicale islam. In een viertal openbare colleges gaat filosoof Henk Oosterling in op de verschillende vormen van fundamentalisme die ons denken teisteren.

Tekst Ad Hofstede:
Bang voor het moslimfundamentalisme? Een botsing der beschavingen? Onzin, vindt Henk Oosterling. We zijn zelf net zo fundamentalistisch in ons denken als Mohammed B. Sterker, we zitten gevangen in een duivelscirkel van fundamentalismen die elkaar versterken. Ons geloof in het individu, de heilzame werking van de markt en suprematie van wetenschap en techniek, hebben ons blind gemaakt voor ons eigen extremisme, dat op termijn zelfs schadelijker voor ons is dan een terreuraanslag. Het is daarom de hoogste tijd onze eigen dogma’s onder ogen te zien en verder te kijken. Dat is precies wat de Rotterdamse filosoof met zijn viertal openbare colleges over fundamentalisme wil bereiken; door confrontatie de vensters van ons denken openen en de boel eens flink opschudden. Onze fixatie op het moslimfundamentalisme maakt ons niet alleen blind voor andere vormen van relifundamentalisme.
Het versluiert ook de blik op het verlichtingsfunda mentalisme dat een daarop een antwoord poogt te zijn, het marktfundamentalisme dat het verlich tingsdenken als legitimatie gebruikt en uiteindelijk het autofundamentalisme, ons geloof in het vrije individu met zijn automobiliteit.

Hyperindividualisme Wat is het verschil tussen de daders van de aanslagen in Londen afgelopen juli en de eerste joodse zelfmoordenaars die zich inmiddels hebben aangediend en net op tijd zijn opgepakt? Is er een principieel onderscheid tussen de bomaanslag van Timothy McVeigh op het Alfred P. Murrah Federal Building in Oklahoma City en die op het VN-gebouw in Bagdad door Al Qaeda? Waarin onderscheiden pro-life-activisten in de VS, die abortusartsen doodschieten, zich van een Mohammed B.? En hoe moeten we de weigering van de SGP duiden om vrouwen een volwaardig lidmaatschap te geven? Onze focus op het moslimfundamentalisme is op z’n minst eenzijdig, betoogt Oosterling. “Alleen in zijn meest afgeplatte vorm kun je religieus fundamentalisme herleiden tot de radicale, politieke islam.” Dat is echter precies wat op dit moment gebeurt. Als tegengif wordt een ander, typisch Westers extremisme toegediend; het verlichtingsfundamentalisme, het inzetten van de rede enerzijds en het geloof in wetenschap en techniek anderzijds. De islam bijvoorbeeld, moet zich moderniseren door middel van tekstexegese. Deze ‘protestantisering’ van de islam moet leiden tot persoonlijke interpretaties in plaats van een onbetwistbare uitleg. Dat althans is de inzet van mensen als Herman Philipse en Ayaan Hirsie Ali, stelt Oosterling. Uiteindelijk moet ook in de islam het subject de religie ontmythologiseren om daarna, net als in de moderne, westerse samenlevingen, zelf mythe te worden. Het hyperindividualisme als de radicale maat der dingen. Daarnaast heeft het geloof in weldadige effecten van de wetenschap en technologie dogmatische vormen aangenomen. De ‘technological fix’ als deus ex machina. De irrationaliteit ervan wordt ontkend of op z’n minst afgezwakt. Roetfilters bijvoorbeeld, moeten de uitstoot van fijne stofdeeltjes door auto’s en industrie verminderen. Stofdeeltjes die de zon verduisteren, bij kinderen astma veroorzaken en onze gemiddelde levensduur met jaren bekorten.

Rijpe druiven Oosterling ziet een markant verband tussen dit collectieve sterven, individualiteit en de islamitische zelfmoordenaar. “In het Westen is er sprake van een ander soort slachtofferschap, het offer is hier moeilijker te traceren. De zelfmoord heeft een andere vorm gekregen, door verslavingspatronen als obesitas of via langzame verstikking door fijnstof.” Tegelijkertijd is de daad van de ‘martelaar’ ook doordrongen van individualisme. Net als hier, in het Westen, alle risico’s zijn afgedekt door verzekeringen, is zijn zelfgekozen dood evenzeer een vorm van incassopolitiek. “Uiteindelijk worden de shuhada (zelfmoordmartelaren) wel 72 maagden in het paradijs in het vooruitzicht gesteld.” Waarna Oosterling fijntjes opmerkt dat de oorspronkelijke, Syro-Aramese tekst niet spreekt over maagden maar over ‘volrijpe druiven’. Lachend: “Blijk je ineens niet tussen de volrijpe vrouwen, maar tussen overrijp fruit te zitten.” Er zijn voorbeelden te over van hoe de verschillende fundamentalismen in elkaar grijpen en parallellen vertonen. Zo kun je het neerschieten van abortusartsen of het laten ontplof fen van een autobom bij een federaal gebouw, ook zien als zelfmoordaanslag, zij het in een uitgestelde vorm. “Je weet dat als je gepakt wordt, je in de VS de doodstraf krijgt. Uiteindelijk is het allemaal een zelfopoffering in een strijd voor een collectief beter bestaan”, aldus Oosterling. De verwevenheid toont zich ook in de gemeen schappelijke oorsprong van religieuze terreur. Uiteindelijk is het een reactie op het secularisme, dat als een uitvloeisel van het verlichtingsdenken en het individualisme, traditionele wereldbeelden bedreigt. In die zin heeft het reliterrorisme één ont staansgrond, het modernisme, en is het bij uitstek een modern verschijnsel.

List van de markt En dan is er natuurlijk het marktfundamentalisme, een term die nota bene door superspeculant en kapitalist ‘par excellance’ George Soros zelf is gelanceerd. Alles draait hier om het geloof in de heilzame werking B pagina 17 van vraag en aanbod, in de onzichtbare hand van de markt. Als een variant op Hegels ‘list van de rede’ (Napoleon was volgens Hegel een listig instrument van de Wereldrede. De irrationaliteit van de oorlogen, stonden in dienst van de verdere ontvouwing van de rede in de wereldgeschiedenis), kun je hier spreken van de ‘list van de markt’. Oosterling: “Er is het stellige geloof dat de markt zelfregulerend is. Uiteindelijk is de markt het principe, dat alle dingen die bestaan, alle waarden, reduceert tot marktwaarden.” Het verlichtings- en marktfundamentalisme, culmi neert uiteindelijk in het autofundamentalisme. Het is het onbetwistbare geloof in het individu (Grieks: autos = zelf) dat die zich omringt met technologische media om zich te kunnen verplaatsen en om te kunnen communiceren. Maar ook hier is weer sprake van een zinsbegoocheling; onze autonomie is illusoir. Onze telefoon, tv, computer, gsm en auto zijn niet langer hulpmiddelen die ons ter dienste moeten staan. Het zijn maatgevende toestellen geworden die ze als het ware bezit van ons hebben genomen. Radicale middelmatigheid, noemt Oosterling dat in zijn boek met dezelfde titel (2000). Oosterling: “Daarmee zijn we weer terug bij het begin, want het relifundamentalisme gelooft niet in het individu, terwijl het autofundamentalisme een illusoire boost is van het individu. Waar het echter om gaat, is dat de massa’s weer op een andere ma nier worden gemobiliseerd. Via logo’s, banking en branding verkrijgen ze weliswaar de illusie uniek te zijn, maar alleen uniek als variatie op het bestaan de, bijvoorbeeld in de vorm van lifestyle.”

Funfundamentalisme Aldus sluit Oosterlings duivelse cirkel zich. Het autonome individu blijkt net zo’n kuddedier te zijn als zijn religieuze medemens. Autofundamentalisme en relifundamentalisme sluiten bijna naadloos aan. Gedreven door pret, moet alles een belevenis zijn. Het leven draait om fun, entertainment, vermaak; het funfundamentalisme, waarbij het individu zijn eigenwaarde ontleent aan zijn marktwaarde. Zoals gezegd, het gaat Oosterling om het openen van mentale vensters. Een alternatief bieden wil hij niet, dat zou zelf weer een nieuw fundamentalisme betekenen. Iedere ‘oplossing’ kent zijn eigen schaal en context. Als geestelijk serum tegen onze eigen dogmatiek zullen we ons bewust moeten worden van de spoken die ons denken achtervolgen. In de confrontatie die daarvan het gevolg is, gloort mogelijk het begin van een oplossing.
21-9-2005

[edit]

Zie ook:

Boeken:

Externe Links

<< vorige || volgende >>

Categorie: Artikelen | Rapport | Auteur: Harry Nijhof


Deze pagina werd sedert 16 dec. 2007 179 keer bekeken.